Açık kaynak yazılım nedir, neden bu kadar önemli?

Açık kaynak yazılım nedir, ücretsiz mi, güvenli mi? Nasıl çalıştığı, bilinen örnekleri, lisans türleri ve şirketlerin neden kodlarını açtığı.

Bir Android telefon, bir web sitesi ya da bir bankanın sunucuları birbirinden çok farklı görünür. Ama büyük ihtimalle hepsinin temelinde aynı türden yazılımlar çalışır: kaynak kodu herkese açık olan yazılımlar.

Açık kaynak, bugün internetin büyük bölümünü ayakta tutan bir geliştirme modeli. Yine de "bedava yazılım" ya da "herkes kodunu görebiliyorsa güvensizdir" gibi yanlış bilinen yanları var.

Kaynak kod nedir?

Bir yazılımı oluşturan, programcıların yazdığı ve okunabilir talimatlara kaynak kod denir. Bilgisayar bu kodu, çalıştırılabilir bir programa dönüştürerek kullanır.

Kapalı kaynak (tescilli) yazılımlarda kullanıcıya yalnızca çalışan program verilir; kaynak kod şirketin elinde kalır. Programın içinde ne olduğu görülemez, değiştirilemez.

Açık kaynak yazılımlarda ise kaynak kod herkese açık olarak yayımlanır. İsteyen kişi kodu okuyabilir, inceleyebilir, kendi ihtiyacına göre değiştirebilir ve lisansın izin verdiği koşullarda başkalarıyla paylaşabilir.

Açık kaynak yazılım örnekleri

Açık kaynak, adı çok duyulmasa da her gün kullanılan birçok yazılımın temelidir:

- Linux: Web sunucularının büyük bölümünde çalışan işletim sistemi. Dünyanın en güçlü 500 süper bilgisayarının tamamı Linux kullanır. Android de Linux çekirdeği üzerine kuruludur.
- Tarayıcılar: Firefox tamamen açık kaynaktır. Chrome ve Edge de açık kaynak Chromium projesi üzerine kuruludur.
- WordPress: İnternetteki web sitelerinin çok büyük bir kısmı bu açık kaynak içerik yönetim sistemiyle çalışır.
- Veritabanları: MySQL ve PostgreSQL, sayısız uygulamanın verisini tutar.
- Programlama dilleri: Python, PHP ve JavaScript'i çalıştıran Node.js açık kaynaktır.
- Masaüstü uygulamaları: VLC medya oynatıcı, LibreOffice ve GIMP gibi.

Açık kaynak ücretsiz mi?

Çoğu açık kaynak yazılım ücretsiz indirilip kullanılabilir. Ama "açık kaynak" ile "ücretsiz" aynı şey değildir. Açık kaynakta önemli olan kodun açık olması ve kullanım haklarıdır. Ücretsiz dağıtılan ama kodu kapalı olan programlar da vardır; bunlar açık kaynak değildir.

Açık kaynak projeler de para kazanabilir. En yaygın modeller şunlardır:

- Destek ve hizmet: Yazılım ücretsizdir; kurulum, bakım ve teknik destek ücretli olarak satılır. Red Hat bu modelle büyük bir şirket hâline geldi.
- Barındırılan hizmet: Yazılımı herkes kendi sunucusuna kurabilir; ama uğraşmak istemeyenler aynı yazılımın hazır kurulmuş hâlini aylık ücretle kullanır.
- Açık çekirdek (open core): Temel sürüm açık kaynaktır; kurumsal ihtiyaçlara yönelik ek özellikler ücretlidir.

Açık kaynak güvenli mi?

"Kodu herkes görebiliyorsa saldırganlar da görür" düşüncesi akla yatkın gelir. Ama güvenlik dünyasında genel kabul, gizliliğe dayanan güvenliğin zayıf olduğudur. Bir yazılımın güvenliği kodun saklanmasına değil, açıkların bulunup hızla kapatılmasına dayanmalıdır.

Açık kaynakta kod herkese açık olduğu için bağımsız araştırmacılar, şirketler ve kullanıcılar kodu inceleyebilir. Bir açık bulunduğunda düzeltmesi de herkesin görebileceği şekilde yayımlanır.

Bu, açık kaynağın kendiliğinden güvenli olduğu anlamına gelmez. 2014'te OpenSSL'de bulunan Heartbleed ve 2021'de Java kütüphanesi Log4j'de bulunan Log4Shell açıkları, dünya genelinde milyonlarca sistemi etkiledi. Her iki yazılım da çok yaygın kullanılıyordu, ama geliştirmeleri az sayıda gönüllünün omzundaydı. Sorun kodun açık olması değil, kritik projelerin yeterince desteklenmemesiydi. Bu olaylardan sonra büyük şirketler ve vakıflar, önemli açık kaynak projelere daha fazla kaynak ayırmaya başladı.

Açık kaynak lisansları

Açık kaynak "her şey serbest" demek değildir. Her projenin, kodun nasıl kullanılabileceğini belirleyen bir lisansı vardır. Kabaca iki ana grup bulunur:

- İzin verici lisanslar (MIT, Apache 2.0, BSD): Kodu alıp değiştirmek ve kapalı kaynak bir ticari üründe kullanmak serbesttir. Genelde yalnızca orijinal lisans metninin ve telif bilgisinin korunması istenir.
- Copyleft lisanslar (GPL, AGPL): Kodu değiştirip dağıtan kişi, değiştirilmiş hâlini de aynı lisansla açmak zorundadır. AGPL bu kuralı, yazılımın yalnızca internet üzerinden hizmet olarak sunulduğu durumlara da genişletir.

Bir işletme yazılım geliştirirken ya da yaptırırken kullanılan açık kaynak bileşenlerin lisanslarına dikkat etmelidir. Özellikle copyleft lisanslı bir parça, ürünün tamamının kodunu açma yükümlülüğü doğurabilir.

Şirketler neden kodlarını açıyor?

Bir zamanlar büyük yazılım şirketleri açık kaynağa mesafeliydi. Bugün Google, Microsoft, Meta ve Amazon dünyanın en büyük açık kaynak katkıcıları arasında. Microsoft 2018'de dünyanın en büyük açık kaynak platformu GitHub'ı satın aldı. Bunun birkaç sebebi var:

- Standart belirlemek: Google, Android'i açık kaynak olarak yayımladığında telefon üreticilerinin çoğu bu sistemi benimsedi. Böylece Google, telefon üretmeden mobil dünyanın standardını belirledi.
- Geliştirme yükünü paylaşmak: Kubernetes gibi büyük projeler, rakip şirketlerin bile katkı verdiği ortak altyapılara dönüştü. Hiçbir şirket bu kadar büyük bir projeyi tek başına aynı hızda geliştiremezdi.
- Yetenekli yazılımcılara ulaşmak: Meta'nın geliştirdiği React kütüphanesi, dünyanın dört bir yanından yazılımcının katkı verdiği bir projeye dönüştü ve şirkete güçlü bir mühendislik itibarı kazandırdı.

Bir açık kaynak proje seçerken nelere bakılmalı?

- Proje hâlâ aktif mi? Son güncellemenin tarihine ve açık sorunlara verilen yanıtlara bakın.
- Kimler geliştiriyor? Tek bir gönüllüye mi, yoksa bir topluluğa ya da şirkete mi bağlı?
- Lisansı ne? Kullanım amacınıza uygun olup olmadığını kontrol edin.
- Güvenlik güncellemeleri düzenli mi? Bilinen açıkların ne kadar sürede kapatıldığına bakın.
- Dokümantasyonu yeterli mi? İyi belgelenmiş bir proje hem kurulumu hem de ileride başka geliştiricilerle çalışmayı kolaylaştırır.

Açık kaynak, yazılım dünyasının ortak altyapısı. Bilinçli kullanıldığında maliyeti düşürür, tek bir firmaya bağımlılığı azaltır ve güçlü araçlara herkesin erişmesini sağlar.